Joomla Free Template by FatCow Hosting

Obecnie dostępnych jest wiele usług, które umożliwiają użytkownikom łatwe udostępnianie plików. Wspomniane pliki mogą być niemal dowolnego rozmiaru lub prawie każdego typu. Platformy służące do przesyłania plików posiadają pewne warunki, które trzeba spełnić, aby użytkownik mógł wysłać plik lub wiele plików jednocześnie. Zanim faktycznie dokonasz płatności za taką usługę, ważnym elementem jest zadawanie pytań i podnoszenie różnych kwestii. Oto kilka pytań, które może zadać osoba zainteresowana usługą przesyłania plików:

1.    Dlaczego warto wybrać tego konkretnego dostawcę usług?

Zawsze powinieneś sprawdzić, czy świadczona usługa jest niezawodna, wyjątkowa i, co najważniejsze, szybka. Platforma powinna umożliwić łatwe udostępnianie pożądanych plików twoim odbiorcom.

2.    Czy musisz się zarejestrować, aby przesłać pliki?

Rejestracja powinna być opcjonalna, jeśli chcesz skorzystać z platformy jednorazowo. Jeśli jednak chcesz zarejestrować konto premium, powinieneś sprawdzić warunki świadczenia usługi. Zwróć uwagę na szczegóły, takie jak dzienny limit transferu plików, zarówno według wielkości plików, jak i możliwej do przesłania liczby; zapytaj, czy platforma dopuszcza jednoczesny transfer wielu plików. Powinieneś zawsze sprawdzić liczbę dni, przez którą plik pozostaje dostępny online. Zazwyczaj konta premium oferują zaawansowane funkcje i opcje personalizowania, dlatego powinieneś wcześniej zapytać o dostępność takichmożliwości.

3.    Czy istnieje ryzyko naruszenia poufności?

Przesyłane pliki nie są w żaden sposób dostępne ani dla podmiotów zewnętrznych, ani dla dostawców usług samej platformy. Jeśli jednak naruszają "Warunki korzystania z platformy" lub łamią prawo, to Twoje pliki podlegają nadzorowi.

4.    Czy możesz uzyskać dostęp do plików po ich wygaśnięciu?

Serwery platformy całkowicie usuwają wszelkie ślady danych po przekroczeniu maksymalnego przydzielonego czasu. To powoduje, że pliki są całkowicie niedostępne.

5.    Jakie typy plików możesz wysyłać?

Generalnie platformy pozwalają na udostępnianie wszystkich typów zdjęć, filmów i plików muzycznych oraz innych aplikacji. Jednak wszystko całkowicie zależy od usługi, którą wybierzesz. Większość platform nie zezwala na udostępnianie plików (.exe) i "." (Nieznanych).

6.    Czy możesz przesyłać zarówno pliki, jak i foldery?

Platformy umożliwiają użytkownikom przesyłanie całych folderów w celu udostępnienia ich wielu kontaktom.

Zachowaj listę wszystkich platform online, które oferują poszukiwane przez Ciebie usługi. Szczegółowa analiza jest kluczem do udanego przedsięwzięcia.

From time to time, people must send important files to friends / family that contain photos, private files, music and videos. Even if the Internet provides us with a solution to almost any problem, there is no easy way to send large files. You can use e-mail to send files in the size of about 20 MB, but sharing important multimedia files of 1-10 GB in this way would be a nightmare for all of us. 

·          Necessity of Sending Large Files

Nowadays people have a lot to offer to other people who are around them. Regardless of whether it is a holiday, a day off, a special event, someone's wedding, school graduation, an office party or other event, those taking part in such events create a lot of memories in the form of movies and photos and keep them to mention this particular day in the future.

Ponadto pracownicy mają do czynienia z oficjalnymi dokumentami, tysiącami arkuszy kalkulacyjnych i innymi ważnymi plikami, które mają być udostępniane członkom zespołu i/lub klientom, itp. Z tych powodów ludzie potrzebują platformy, która pozwala im przesyłać duże pliki, aby szybko i bezpiecznie uzyskać do nich dostęp.

·         Wstępne Sposoby i Ich Ograniczenia

Obecnie użytkownicy muszą przestrzegać ograniczenia wielkości plików nałożonych przez dostawców usług poczty elektronicznej i kompresować pliki lub przesyłać je osobiście przy pomocy prywatnych dysków. Istnieją inne platformy, które pozwalają użytkownikom na wysyłanie dużych plików na serwer, a następnie udostępniają link, który umożliwia szybki dostęp do tego samego pliku dla każdej osoby, która ma dostęp do tego linku. Dla niektórych ludzi jest to dosyć skomplikowane, dlatego potrzebują lepszego i prostszego sposobu przesyłania dużych plików do znajomych/przyjaciół/rodziny i współpracowników.

·         Czego Użytkownicy Potrzebują?

Każda osoba, która chcę skorzystać z szybkiego, ale niezawodnego udostępniania plików potrzebuję:

-          Niezawodną platformę, która pozwala użytkownikom przesyłać duże pliki, a następnie wysyłać je na adresy e-mail odbiorcy.

-          Taka platforma powinna być bezpieczna w użyciu, aby użytkownicy mogli bez obaw udostępniać swoje prywatne, jak również służbowe media/pliki.

Oprócz wysyłania dużych plików do kilku odbiorców jednocześnie, w celu zwiększenia dostępności, platforma powinna zapewniać dostęp również ze smartfonów i tabletów, a nie tylko komputerów.

 

Różnice w efektach depilacji laserowej na twarzy u kobiet, w porównaniu z innymi okolicami ciała

Differences in the effects between laser women’s hair removal for face and other parts of the body

Agata Mańkowska1
Zygmunt Adamski2
Wojciech Kasprzak1

1 Gabinet Lekarski Zakład Fizjoterapii Salus w Poznaniu
2 Zakład Mikologii Lekarskiej i Dermatologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Zygmunt Adamski

Streszczenie

 W przeprowadzonych badaniach najliczniejszą grupę stanowiły kobiety, u których usuwano zbędne owłosienie na twarzy. Projekt obejmował badania długoterminowe, przeprowadzone rok po zakończeniu terapii, których celem było stwierdzenie czy uzyskany efekt jest trwały. Badania wykazały, że trwały efekt terapii zależny jest od depilowanej okolicy ciała. U kobiet mających zbędne owłosienie na twarzy prawdopodobieństwo uzyskania efektu trwałego jest mniejsze w porównaniu do depilacji innych okolic ciała. W celu utrzymania zadowalających rezultatów w tych przypadkach konieczna jest kontynuacja terapii. Niepełne efekty terapii okolic twarzy, które można określić jako częściową, czasową redukcję owłosienia, spowolnienie wzrostu i zmniejszenie grubości włosa oraz poprawę wyglądu skóry, nie powodują braku satysfakcji z przeprowadzonych zabiegów.

Słowa kluczowe: depilacja laserowa, depilacja laserowa twarzy, laser Nd:Yag

 

Abstract 

In the study the largest number of treated group were women with unwanted facial hair. The project was long-term and lasted over one year after the therapy was finished. Its aim was to determine whether the obtained results are permanent or temporary. Studies have shown that effects are dependent upon treated areas. The chances of long-term effects are lower in case of women with unwanted facial hair. In order to keep the desired effects, it is necessary to continue the therapy. However partial effects in case of unwanted facial hair that is partial and temporary reduction in hair growth and its thickness, or improvement in skin appearance still meet patients’ satisfaction. 

Key words: laser hair removal, facial laser hair removal, laser Nd:Yag 


 

 

Wstęp

Z medycznego punktu widzenia, posiadanie nadmiernego owłosienia, jeśli nie jest objawem stanu chorobowego, nie stanowi problemu medycznego. Dla wielu osób stan ten może być przyczyną złego samopoczucia i mieć negatywny wpływ na jakość życia [1]. Wśród kobiet chcących pozbyć się zbędnego owłosienia można wyróżnić jednak grupę z objawami hirsutyzmu. Nadmierne owłosienie typu męskiego występuje w przebiegu hiperandrogenizmu. Włosy pojawiają się w takich okolicach, jak podbrzusze, twarz, okolice wokół otoczki gruczołów piersiowych, okolice mostka, pośladki, okolica lędźwiowo-krzyżowa oraz środkowe paliczki palców dłoni [2]. Przyczyn hirsutyzmu jest bardzo wiele, może być on manifestacją wielu chorób. Ważne jest więc ustalenie przyczyn tych zaburzeń oraz odpowiednie leczenie przyczynowe. M. Dalton wyróżnia kilka przyczyn hirsutyzmu: idiopatyczny, jatrogenny, związany z chorobami przysadki mózgowej, związany z chorobami tarczycy, związany z zaburzeniami funkcji jajników (PCOS, guzy jajnika wydzielające androgeny), związany z zaburzeniami funkcji nadnerczy (zespół Cushinga, wrodzone bloki enzymatyczne) [3]. Do najczęstszych przyczyn należy nadmierna produkcja androgenów w jajnikach (np. w zespole policystycznych jajników; polycystic ovary syndrome – PCOS) lub w nadnerczach (np. wrodzony przerost kory nadnerczy). Stopień nasilenia hirsutyzmu określa się za pomocą skali Ferrimana-Gallweya. Każdą z dziewięciu badanych okolic ciała, najbardziej podatnych na działanie androgenów, ocenia się w skali od 0 (brak owłosienia) do 4 (męski typ). Następnie punkty dodaje się. Suma powyżej 8 uzyskanych przez kobietę punktów świadczy o patologii. Liczba punktów poniżej 8 uznawana jest za prawidłową w odniesieniu do rasy białej i czarnej [4].

Duży odsetek kobiet poddających się zabiegom depilacji laserowej okolic twarzy świadczy o tym, że zbędne owłosienie stanowi dla nich istotny problem. Dodatkowym czynnikiem powodującym frustrację wśród kobiet jest sam proces usuwania włosów. Kobiety zmagające się z problemem włosów na twarzy, w badaniach przeprowadzonych przez Liptona i wsp. określiły, że średnio aż 104 min w tygodniu poświęcają na likwidowanie tych włosów różnymi dostępnymi „domowymi” metodami. Dwie trzecie ankietowanych kobiet przyznaje się do uporczywej kontroli wyglądu twarzy w lustrze oraz dotykając dłońmi [1]. Usuwanie włosów dostępnymi nielaserowymi metodami (golenie, wyrywanie, woskowanie, depilacja elektryczna, używanie kremów depilacyjnych) prowadzi w konsekwencji do powstawania problemów natury dermatologicznej oraz kosmetycznej w miejscach depilowanych. Najczęściej zgłaszane problemy to: zapalenie mieszka włosowego, wrastanie włosów, hiperpigmentacja i hipopigmentacja pozapalna, powstawanie zmian trądzikowych. U pacjentek, które wielokrotnie przeszły zabiegi usuwania włosów metodą elektrolizy często obserwuje się blizny zanikowe. Wszystkie te czynniki spowodowały, że najliczniejszą grupę wśród osób obserwowanych w prezentowanej pracy stanowiły pacjentki, u których wykonano zabiegi w okolicy twarzy. Podobny rozkład pacjentów, ze względu na okolicę depilowaną, odnotowano w analizach przeprowadzonych przez Styczyńskiego i wsp. na podstawie badań ankietowych [5]. 

W przypadku depilacji laserowej istotnym czynnikiem decydującym o powodzeniu terapii jest kolor włosa. Efekt termiczny wywołany w strukturze docelowej zależny jest od stopnia wysycenia specyficznym chromatoforem. W przypadku depilacji laserowej chromatoforem jest melanina [5, 7, 8, 9, 10, 11]. Koncepcje dotyczące metodyki usuwania włosów sugerują, że komórki macierzyste wybrzuszenia, brodawki i macierz włosa muszą być naświetlane laserem w anagenowej fazie włosa [10, 11]. Jeśli uszkodzenie w tej fazie cyklu nie jest całkowite, włos będzie przechodził w fazę telogenu (będzie wypadać, a następnie odrastać). Czynnik ten powoduje, że już po pierwszym leczeniu wszystkie mieszki włosa mogą zostać zsynchronizowane w fazie wzrostu, zapewniając pacjentowi tymczasową redukcję owłosienia. Mieszek włosowy będzie następnie wracać do anagenu opartego na naturalnym cyklu włosa. Powszechne przekonanie, że podstawą laserowego usuwania włosów jest całkowita destrukcja mieszków włosowych został podważony przez Orringera. Jego badania wykazały, że nie obserwuje się gwałtownych zmian immunohistochemicznych w mieszkach włosowych. Można na tej podstawie wnioskować, że pożądane efekty terapeutyczne w postaci uszkodzenia mieszka włosowego mogą być wynikiem zmian czynnościowych komórek macierzystych [8, 9]. 

Zmiany zachodzące w mieszku włosowym są wynikiem selektywnej fototermolizy. Uszkodzenie struktur docelowych będzie miało miejsce wtedy, gdy zaabsorbują one energię w ilości zdolnej do wywołania uszkodzeń termicznych. Długość zastosowanej fali musi zapewnić selektywne pochłanianie energii przez struktury docelowe, większe niż tkanek otaczających oraz odpowiednią głębokość wnikania energii do tkanki [7, 13, 14]. W przypadku depilacji laserowej kluczowym chromatoforem jest melanina. Zakres długości fal zdolnych osiągnąć cel, jakim jest mieszek włosowy, mieści się w przedziale 630-1200 nm [7]. Fale te są szczególnie dobrze pochłaniane przez melaninę i mieszczą się w zakresie „okna optycznego skóry”. Czas termicznej relaksacji mieszków włosowych wynosi 40-100 ms (dla włosów terminalnych o grubości 200-300 μm) [10]. Czas trwania impulsu laserowego musi być równy lub krótszy niż czas termicznej relaksacji mieszka włosowego. W stosowanych obecnie urządzeniach laserowych mierzony jest on w dziesiątkach milisekund. 

Zabiegi usuwania nadmiernego owłosienia wykonywane są również przy użyciu urządzeń IPL z zastosowaniem głowicy emitującej niekoherentną wiązkę światła w zakresie 600-980/1200 nm [9, 16, 17]. 

W odniesieniu do laserowego usuwania włosów istotne jest określenie „permanentna utrata włosów”. Derickx i wsp. zaproponowali definicję permanentnej utraty włosów jako znaczną redukcję w liczbie włosów terminalnych po leczeniu, która jest stabilna przez okres dłuższy niż kompletny cykl wzrostu mieszków włosowych w danej części ciała. Jeśli włosy nie odrosną po tym czasie, należy uznać, że zostały usunięte na stałe. Sugeruje się, aby okres określany jako „permanentny” został wydłużony o kolejne 6 miesięcy, bowiem w tym czasie mieszki włosowe mogą również zregenerować się i wejść ponownie w normalny cykl wzrostu włosa [8]. Termin „czasowa utrata owłosienia” określa natomiast sytuację, kiedy okres opóźnienia wzrostu włosa utrzymuje się przez okres zgodny z fazą telogenu [7, 8, 18]. 

Pacjenci mają zróżnicowane oczekiwania odnośnie do wyników terapii. Permanentna utrata owłosienia nie jest możliwa u każdego pacjenta. Obecnie wiadomo, że w celu uzyskania optymalnych efektów depilacji należy przeprowadzić serię zabiegów. Ilość wykonanych zabiegów w serii uzależniona jest od wielu czynników, dlatego zakres spodziewanych rezultatów można przedstawić pacjentom jako: zmniejszenie liczby włosów, zmniejszenie grubości włosów, spowolnienie odrostu, poprawa wyglądu skóry. 

 

Rodzaj lasera Długość fali
Laser rubinowy (długi impuls) 694nm
Laser diodowy (długi impuls)  800 u 810 nm (zależnie od zastosowanej diody)
Laser aleksandrytowy ( długi impuls) 755 nm
Laser Nd:YAG (długi impuls) 1064 nm

Tabela 1. Urządzenia laserowe stosowane do usuwania nadmiernego owłosienia [5, 9, 10, 11, 15]
Table 1. Laser equipment used for hair removal [5,9,10,11,15]

 

Cel pracy 

Celem pracy jest przedstawienie problemów i porównanie efektów długoterminowych uzyskiwanych po zabiegach laserowego usuwania owłosienia na twarzy oraz w innych okolicach ciała u kobiet. 

 

Materiał i metoda

 Prezentowany artykuł jest częścią projektu badawczego z lat 2006-2010, w którym uczestniczyło łącznie 152 osoby, w tym 134 kobiety, 16 mężczyzn, 2 osoby transseksualne. W tym badaniu przeprowadzono łącznie 290 serii zabiegów laserowego usuwania włosów w różnych okolicach ciała. W badanej grupie pacjentów znalazły się także osoby, które zdecydowały się na przeprowadzenie zabiegów w jednej lub więcej okolicach ciała.

 

Okolica ciała Liczba serii Obserwacje (%)
Razem 290 100
Twarz 123 42
Tzw. linia "bikini" i wzgórek łonowy 57 19
Łydki 39 13
Pachy 15 5
Uda 15 5
Brzuch u kobiet 12 4
Plecy 10 3
Klatka piersiowa i brzuch u mężczyzn 7 2
Brodawki sutkowe u kobiet 3 1
Kark 3 1
Barki 2 1
Pośladki 2 1
Przedramię 1 1

Tabela 2. Liczba serii zabiegów przypadająca na poszczególne okolice ciała
Table 2. Number of treatment series per particular body part

 

Największą grupę uczestniczącą w projekcie stanowiły kobiety, u których zabiegi przeprowadzono w okolicy twarzy. W badaniu uczestniczyło 66 kobiet (urodzonych w latach 1952-1990), co stanowi 43% całej badanej grupy. U tych kobiet przeprowadzono też najwięcej serii zabiegowych (tab. II). Ze względu na różne efekty uzyskiwane w poszczególnych okolicach twarzy, pacjentki oceniały osobno takie partie, jak: wąs, broda, boki twarzy, podbródek i policzki. Jednak w projekcie badawczym w ogólnej analizie statystycznej nie uwzględniono tego podziału. Łącznie w okolicy twarzy przeprowadzono 123 serie zabiegowe. Ilość serii zabiegowych oraz zabiegów wykonanych w poszczególnych partiach twarzy przedstawiono w tabeli III. 

U 33 kobiet poddanych zabiegom depilacji twarzy stwierdzono stopień nasilenia hirsutyzmu wskazujący na patologię (powyżej 8 punktów w skali Ferrimana-Gallweya). 

 

Okolica twarzy Liczba serii Liczba zabiegów
Razem 123 1027
Policzki 3 33
Boczne powierzchnie twarzy 13 167
Podbródek 18 174
Wąs 30 221
Broda 59 432

Tabela 3. Liczba serii zabiegów przypadająca na poszczególne okolice twarzy
Table 3. Number of treatment series per particular part of face

 

Liczba depilowanych okolic twarzy Liczba pacjentów Obserwacje (%)
Razem 66 100
1 okolica 30 46
2 okolice 19 29
3 okolice 4 6
4 okolice 11 16
5 okolic 2 3

Table 4. Rozkład grupy ze względu na liczbę depilowanych okolic twarzy
Table 4. Group distribution based on the number of hair removal on facial areas

 

Parametr Wartość
Długość fali 1064 [nm]
Pompowanie Lampowe
Całkowita energia impulsu 10-30 [J]
Gęstość energii światła 10-120 [J/cm2]
Prowadzenie wiązki Światłowód
Czas trwania impulsu 40 [ms]
Częstotliwość repetycji 1-2 [Hz]
Wiązka pilotująca 660 [nm]

Tabela 5. Parametry lasera Nd:YAG o długości fali 1064nm zastosowanego do depilacji laserowej
Table 5. Parameters of Nd:YAG laser (wavelight: 1064 nm) used for laser hair removal

 

Metody badawcze 

 Projekt części pracy dotyczącej zabiegów depilacji laserowej składał się z następujących etapów: ocena stanu podmiotowego i przedmiotowego przed zabiegami, wykonanie serii zabiegów depilacji laserowej, ocena efektów po trzecim i każdym kolejnym zabiegu, ocena efektów długoterminowych oraz analiza statystyczna.

Badania podmiotowe i przedmiotowe przeprowadzono na podstawie kwestionariusza uwzględniającego następujące dane: rok urodzenia, płeć pacjenta, fototyp skóry według skali Fitzpatricka [12], objawy hirsutyzmu w przypadku kobiet według skali Ferrimana-Gallweya [3], okolica poddana zabiegom, określenie stanu skóry przed rozpoczęciem zabiegów, określenie koloru włosa, określenie stopnia nasilenia owłosienia. Przed przystąpieniem do zabiegów pacjent oraz badacz oceniali niezależnie stopień nasilenia owłosienia według 10-punktowej skali analogowo-wzrokowej VAS dla każdej okolicy poddawanej. Pacjent odpowiadał na pytanie, w jakim stopniu (w skali od 1 do 10) określa stopień nasilenia owłosienia. Zgodnie z zaproponowaną skalą 1 punkt określa brak niepożądanego owłosienia, natomiast ocena 10 określa maksymalne jego nasilenie. W przypadku pacjentów, u których stosowano zabiegi depilacji laserowej na więcej niż jedną okolicę ciała, każda z nich podlegała osobnej ocenie. W przypadku zabiegów w okolicy twarzy, przed każdym zabiegiem sporządzano fotografię wideodermatoskopem FotoFinderdermoskope II i wykorzystując program komputerowy Moleanalyzer. 

Zgodnie z założeniami projektu oraz metodyką przeprowadzanych zabiegów depilacji laserowej do badań zakwalifikowano pacjentów, spełniających następujące kryteria: 
ƒƒ wiek powyżej 18 lat; ƒƒ pisemna zgoda na wykonanie zabiegu i uczestnictwo w badaniu; ƒƒ prawidłowa reakcja skóry po wykonaniu testu laserowego; ƒƒ wszystkie zabiegi depilacji laserowej wykonane tym samym typem urządzenia laserowego Nd:Yag Extreme LP ESCL-2211-01064/30J V1 (ESLT); ƒƒ wykonano co najmniej trzy zabiegi; ƒƒ zabieg był wykonywany przynajmniej miesiąc po terminie ostatniej depilacji woskiem lub depilatorem mechanicznym; ƒƒ kolor włosów umożliwiający uzyskanie efektu terapii: czarny, brązowy i jasnobrązowy (wg skali Fischera i Sallera L-Y) [6]; ƒƒ przerwy pomiędzy zabiegami pierwszym, drugim i trzecim nie były większe niż 12 tygodni; ƒƒ przerwy pomiędzy kolejnymi zabiegami nie były większe niż 52 tygodnie; ƒƒ różnica między oceną stopnia nasilenia owłosienia wg skali VAS dokonana przez pacjenta i badacza nie była większa niż 3 punkty.

Przeciwwskazania do zabiegu: ciąża, świeża opalenizna, aktualne przyjmowanie leków zwiększających wrażliwość na światło oraz stosowanie doustnych retinoidów w ciągu 12 miesięcy poprzedzających zabieg, wcześniejsze poddanie się zabiegom medycznym i kosmetycznym, mogącym wpływać na przebieg terapii w miejscu planowanej depilacji laserowej, np. peelingi medyczne, liczne znamiona barwnikowe w obszarze poddawanym zabiegowi. 

 

Metodyka zabiegów 

W celu wywołania zmian w strukturach włosa odpowiedzialnych za jego wzrost wykonywano serię zabiegów laserowych. Przeprowadzano przynajmniej trzy zabiegi w odstępach czasowych dostosowanych do fazy anagenowej wzrostu włosa (od 4 do 12 tygodni). Zgodnie z tą zasadą odstępy między zabiegami ustalono indywidualnie dla każdego pacjenta zależnie od okolicy oraz cech indywidualnych. Odstępy pomiędzy kolejnymi zabiegami wyznaczano indywidualnie (od 4 do 52 tygodni), zależnie od efektów uzyskanych w poprzednim etapie terapii. Okresy te najczęściej stopniowo ulegały wydłużeniu.

 

A. Pacjentka przed zabiegiem depilacji okolicy brody
Patient before removal on the chin.
B. Pacjentka miesiąc po trzecim zabiegu
Patient one month after the third treatment
C. Pacjentka miesiąc po szóstym zabiegu
Patient one month after the sixth treatment
D. Pacjentka sześć miesięcy po siódmym zabiegu
Patient six months after the seventh treatment

  

A. Pacjentka przed zabiegiem depilacji
okolicy brody
Patient before hair removal on the chin
B. Pacjentka miesiąc po szóstym zabiegu
The patient one month after the sixth
treatment
C. Pacjentka dziewięć miesięcy po siódmym zabiegu
Patient after nine months after the seventh
treatment

 

Energia wiązki laserowej regulowana była w przedziale od 20 J do 30 J w impulsie. Średnica zastosowanej wiązki regulowana była za pomocą soczewki skupiającej, znajdującej się w aplikatorze lasera w przedziale 5-10 mm. Podczas wszystkich zabiegów stosowano taki sam czas trwania impulsu (40 ms). Gęstość energii dostosowywano do fototypu skóry, koloru i grubości włosa oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta (40-70 J/cm2). W celu ochrony naskórka przed działaniem urazu termicznego oraz zmniejszeniem dolegliwości bólowych stosowano urządzenie Cryo 5 (Zimmer Elektromedizin), wykorzystujące nawiew zimnego powietrza. Zabieg polegał na równomiernym, jednokrotnym lub wielokrotnym pokryciu wiązką laserową powierzchni skóry poddawanej zabiegowi.

 

Ocena efektów terapii 

Zgodnie z metodyką badania, po trzecim i każdym kolejnym zabiegu pacjent dokonywał oceny efektów terapii. Pacjent oceniał zmianę w ilości włosów wyrażoną w procentach w odniesieniu do stanu przed zabiegami. Ocena czynników mających wpływ na zadowolenie z przeprowadzonych zabiegów depilacji laserowej oparta była na subiektywnych odczuciach pacjenta. W większości przypadków ocena efektów zabiegów przez badacza była niemożliwa. Do zabiegu pacjenci zgłaszają się z włosami dokładnie usuniętymi z powierzchni skóry za pomocą maszynki do golenia włosów. Większość pacjentek, szczególnie przeprowadzających zabiegi w okolicy twarzy, nie godziła się również na posiadanie nawet niewielkiego odrostu na powierzchni skóry. Dokładne zgolenie włosów przed wizytą w gabinecie uniemożliwia ocenę ich ilości przez badacza. W związku z tym faktem ocena efektów zabiegów dokonana została na podstawie informacji pozyskanych od pacjenta.

Efekty odległe zabiegów (efekt długoterminowy) analizowano po roku od zakończenia terapii, na podstawie informacji pozyskanych od pacjenta. Pacjent oceniał zmianę w ilości włosów wyrażoną w procentach w stosunku do stanu przed zabiegami. Ocena efektów długoterminowych miała na celu stwierdzenie czy przeprowadzony proces terapeutyczny miał charakter trwałej zmiany.

 

A. Pacjentka przed zabiegiem depilacji okolicy brody i podbródka (blizny spowodowane wcześniej wykonanym zabiegiem elektrolizy)
Patient befote treatment of hair removal on the chin and on the chin area(scar tissue caused by the previously electrolysis treatment)

B. Pacjentka miesiąc po trzecim zabiegu
Patient one month after sixth treatment

 

 

C. Pacjentka miesiąc po szóstym zabiegu
Patient one month after the sixth treatment

 

 

D. Pacjentka sześć miesięcy po siódmym zabiegu (pomiędzy zabiegami pacjentka usuwała mechanicznie włosy tylko z okolicy brody, cienkie włosy okolicy podbródka nie wymagają usuwania)
Patient six months after the seventh treatment (between treatments patient mechanically removes hair from beard area, thin hair around the chin does not require removal)

 

Analiza statystyczna

 Analiza statystyczna otrzymanych wyników została przeprowadzona za pomocą oprogramowania Statistica 9,0 PL® oraz Excel 2007®. We wszystkich przeprowadzonych testach przyjęto za istotny statystycznie poziom ufności p ≤ 0,05.Analizy jakościowe poprzedzono testami danych wejściowych. Użyto testów Kołmogorowa- ‑Smirnowa z poprawką Lillieforsa. Testy wykazały, że charakter poszczególnych grup nie ma rozkładu normalnego, dlatego do analizy i oceny wyników zastosowano testy nieparametryczne. W analizie wykorzystano obliczenia: mediany (środkowej wartości pomiaru), kwartyla górnego i dolnego (rozstępu kwartalnego), minimum oraz maksimum pomiaru. Wyniki analiz przedstawiono za pomocą wykresów typu „ramka-wąsy”, w których punkt centralny oznacza środkową wartość pomiaru, ramka – rozstęp kwartylny, a wąsy – zakres od minimum do maksimum wartości pomiarowych.

A. Pacjentka przed zabiegiem depilacji okolicy brody i podbródka
Patient before treatment of hair removal on the chin and on the chin area
B. Pacjentka miesiąc po trzecim zabiegu
Patient one month after the third treatment

C. Pacjentka miesiąc po szóstym zabiegu
Patient one month after the sixth treatment
D. Pacjentka miesiąc po siódmym zabiegu
Patient one month after the seventh treatment

 

 

A. Pacjentka przed zabiegiem depilacji okolicy górnej wargi
Patient before treatment of hair removal of upper lip area
B. Pacjentka miesiąc po trzecim zabiegu
Patient one month after the third treatment

 

Wyniki

Na pierwszym etapie badań statystycznych przeanalizowano efekty depilacji laserowej w grupie pacjentek poddanych zabiegom depilacji twarzy. Ilość pomiarów ulegała zmniejszeniu po kolejnych zabiegach, ponieważ terapię zakończyły osoby, które we własnej ocenie uzyskały efekt satysfakcjonujący, terapia nie przyniosła zadowalających w ich ocenie efektów z innych powodów, np. ekonomicznych, zdrowotnych. Wpływ na liczebność grupy miał fakt rozpoczęcia zabiegów w różnym czasie obejmującym lata 2006- ‑2009. 


Wykres 1. Wyniki ubytku włosów w stosunku do stanu przed zabiegami w okolicy twarzy
Diagram 1. Results in hair reduction on face with comparison to condition before treatments

 Wyniki analizy statystycznej redukcji owłosienia u pacjentek, u których wykonano zabiegi w okolicy twarzy przedstawiono w tabeli VI oraz na wykresie 1. Po trzecim i czwartym zabiegu uzyskano takie same pomiary środkowej wartości oraz rozstępu kwartylnego. Mediana wyniosła 40%, natomiast rozstęp 30-50%. Zanotowane maksimum to 80% i 90%, natomiast minimum 0%. Po piątym i szóstym zabiegu mediana wyniosła 50%, rozstęp kwartylny 30-70%, minimum pozostało nadal zerowe, a maksimum 90%. Po siódmym zabiegu środkowy pomiar wyniósł również 50%, ale rozstęp kwartylny przesunął się do wartości 40-70%. Po ósmym, dziewiątym i dziesiątym zabiegu mediana wzrosła do wartości 70%. Rozstęp kwartylny wynosił 50-80%, ale w tej grupie znalazły się również osoby, które po tych zabiegach uzyskały efekt 90%.

  

Zabieg Liczba pomiarów Obserwacje % Mediana Minimum pomiaru Kwartyl dolny Kwartyl górny
3 124 100 40 0 90 50
4 114 91 40 0 80 50
5 98 79 50 0 90 60
6 88 70 50 0 90 60
7 76 61 50 10 90 70
8 68 54 60 10 90 80
9 52 41 65 20 90 80
10 45 36 70 30 90 80
11 35 28 70 30 90 80
12 28 22 65 30 90 80
13 24 19 55 30 90 80
14 24 19 55 30 90 80
15 17 13 60 30 90 80
16 9 7 60 40 80 60
17 5 4 70 70 70 70
18 5 4 80 80 80 80

Tabela 6. Wyniki ubytku włosów w stosunku  do stanu przed zabiegami w okolicy twarzy
Table 6. Results in hair reduction on face with comparison to contdition before treatments

 

W czasie trwania projektu badawczego przeprowadzono łącznie 290 serii zabiegowych. Zgodnie z założeniami projektu, rok po ostatnim zabiegu, jeśli pacjent nie zgłosił się na ponowny zabieg, proces terapeutyczny uważano za zakończony. W grupie pacjentów objętych badaniem wykonano 148 serii zabiegowych, które uznano za zakończone. W pozostałych przypadkach pacjenci nadal kontynuowali terapię lub nie minął rok od ostatniego przeprowadzonego zabiegu. Z grupy pacjentów, którzy zakończyli terapię, informacje o efektach długoterminowych otrzymano w 138 przypadkach. W pozostałych przypadkach (10 serii zabiegowych), z przyczyn niezależnych od badacza nie uzyskano informacji o efektach długoterminowych.

 

Po zabiegu 3 4 5 6 7 8 9
Liczba serii 8 26 12 32 25 26 9
Obserwacje % 6 19 7 23 18 19 8
Mediana 55 90 90 80 90 90 90
Minimum 0 0 30 20 0 0 80
Maksimum 70 90 100 90 90 100 100
Kwartyl dolny 30 70 85 70 80 80 80
Kwartyl górny 70 90 90 90 90 90 90

Tabela 7. Wyniki efektu długoterminowego po zakończeniu serii
Table 7. Long-term effect results after the end of the series


Wykres 2. Rozkład grupy z uwzględnieniem informacji o długoterminowym efekcie końcowym
Diagram 2. Group distribution including information about long-term result


Na wykresie 2 i w tabeli VII przedstawiono rozkład badanej grupy z uwzględnieniem informacji, w jaki sposób pacjenci ocenili efekt terapii. Analiza statystyczna wykazała, że aż 69 serii zabiegowych zakończono z 90% efektem redukcji owłosienia w stosunku do stanu przed terapią i 4 serie z efektem 100%. Dwadzieścia sześć serii zakończono efektem 80% redukcji owłosienia i 22 serie 70% redukcji. W grupie badań długoterminowych byli również pacjenci, którzy efekt terapii ocenili na 0%, co oznacza, że wykonanie przynajmniej trzech zabiegów nie przyniosło poprawy (wykres 3). Biorąc pod uwagę rozkład uzyskanych efektów, najliczniejszą grupę (87% całej grupy badań długoterminowych) stanowią osoby, które uzyskały efekt ≥ 70% redukcji owłosienia. U pacjentów, u których uzyskano taki efekt, przeprowadzono od 4 do 9 zabiegów. W grupie badań długoterminowych maksymalna ilość przeprowadzonych zabiegów to 9. U żadnej z osób uczestniczących w projekcie badawczym, która wykonała więcej niż 9 zabiegów nie zbadano efektu długoterminowego. 

Depilowana okolica/grupa Cała grupa objęta badaniem Grupa badań długoterminowych
Okolica ciała Liczba serii Obserwacje (%) Liczba serii Obserwacje (%)
Razem 290 100 138 100
Twarz 123 42 19 13
Tzw. linia bikini i wzgórek łonowy 57 19 48 34
Łydki 39 13 31 22
Pachy 15 5 7 5
Uda 15 5 11 7
Brzuch u kobiet 12 4 8 5
Plecy 10 3 5 3
Klatka piersiowa i brzuch u mężczyzn 7 2 8 5
Brodawki sutkowe u kobiet 3 1 1 1
Kark 3 1 - -
Barki 2 1 - -
Pośladki 2 1 - -
Przedramię 1 1 - -

Tabela 8. Liczba serii zabiegowych w całej grupie oraz w grupie badań długoterminowych z podziałem ze względu na depilowaną okolice
Table 8. Number of treatments series in the whole group and in the long-term effect group with division for hair removal areas

 

|
Wykres 3. Wyniki efektu długoterminowego 
Diagram 3. Long-term effect results

 

W tabeli VIII przedstawiono całą grupę pacjentów biorącą udział w badaniu oraz grupę, która zakończyła terapię ze zbadanym efektem długoterminowym. W tej części analizy statystycznej został uwzględniony podział grup ze względu na depilowaną okolicę. Zabiegi depilacji laserowej na twarzy rozpoczęły pacjentki, u których wykonano 123 serie zabiegowe, co stanowiło 42% całej grupy badanej. Efekt długoterminowy zbadano w tej okolicy po zakończeniu 19 serii zabiegowych, co stanowi tylko 13% grupy badań długoterminowych. Widać bardzo dużą różnicę w tych rozkładach. Pacjentki, u których nie zmierzono efektu długoterminowego nadal kontynuują terapię (przynajmniej raz do roku wykonuje się zabieg). Największą liczbę badań długoterminowych uzyskano w okolicy tzw. linii bikini i wzgórka łonowego (34%), a następnie łydek (22%). W obu tych grupach zakończono najwięcej serii. Najmniej serii zakończono w depilacji okolicy twarzy.

 

Omówienie

Na podstawie zebranych w badaniu danych można stwierdzić, że najliczniejszą grupę stanowiły pacjentki, u których przeprowadzono zabiegi depilacji w okolicy twarzy. W tej grupie przeprowadzono najwięcej zabiegów w serii, zbadano tu najmniej efektów długoterminowych. Także w tej grupie znajdowało się najwięcej pacjentek, u których efekt długoterminowy oceniono na 0%. Z obserwacji wynika, że efekty depilacji twarzy zależą również od jej okolicy. Najczęściej trwały efekt uzyskiwano w okolicach, takich jak bikini i łydki.

Z informacji uzyskanych od pacjentek wynika, że nieuzyskanie efektu długoterminowego nie powoduje braku satysfakcji z przeprowadzonych zabiegów. Uwzględniając wszystkie uzyskane rezultaty można stwierdzić, że pomimo potrzeby ciągłej kontynuacji terapii pacjentki deklarują wysoki poziom satysfakcji. Czasowa utrata znacznej ilości włosów obserwowana pomiędzy zabiegami, spowodowana indukowaniem fazy telogenu oraz wolniejszy wzrost włosa, ogranicza konieczność stosowania innychmetod depilacji (golenie, kremy depilacyjne). Poza tym pacjentki deklarują, że odrastające włosy są znacznie cieńsze i mniej widoczne na skórze. Czynniki te wpływają na poprawę wyglądu skóry oraz rzadsze występowanie problemów dermatologicznych.

Z przeprowadzonych badań wynika, że po uzyskaniu redukcji owłosienia na poziomie 70% pacjentki kontynuują terapię, natomiast przerwy pomiędzy zabiegami wydłużają się. W niektórych przypadkach pacjentki deklarują potrzebę wykonania zabiegu raz na 3-6 miesięcy, a niekiedy nawet raz w roku. Podobnie sugerują Lévy i wsp., we wnioskach z przeprowadzonych badań określają, że prawdopodobnie powodem satysfakcji jest opóźnienie we wzroście włosa u pacjentek z objawami hirsutyzmu [19]. Badania satysfakcji z wykonanych zabiegów depilacji przeprowadzone przez Loo i wsp. wśród kobiet z objawami hirsutyzmu dowiodły, że pacjentki wykazywały wysoki poziom zadowolenia, mimo że nie uzyskały całkowitej trwałej redukcji włosów na twarzy [20]. W ciągu dziesięciu lat własnych obserwacji długotrwałych efektów zabiegów, zdarzały się również takie osoby, u których zgodnie z obowiązującą terminologią uzyskano efekt trwały, jednak po paru latach zgłosiły się ponownie na terapię z powodu pojawienia się włosów. 

Spośród kobiet poddanych zabiegom depilacji laserowej w okolicy twarzy u ponad 45% stwierdzono cechy hirsutyzmu wskazujące na patologię. Wszystkie pacjentki z punktacją powyżej 8, które wcześniej nie podjęły leczenia, były kierowane na konsultacje lekarskie. Aż 89% pacjentek z objawami hirsutyzmu konsultowało wcześniej przyczyny nadmiernego owłosienia, jednak u ponad 75% spośród nich nie stwierdzono ewidentnych przyczyn nadmiernego owłosienia (hirsutyzm idiopatyczny). W przypadku pacjentek leczonych farmakologicznie rodzaj terapii stosowany przez lekarza ginekologa i/lub endokrynologa może mieć wpływ na efekt depilacji laserowej. Ze względu na brak jednoznacznych danych dotyczących rodzaju stosowanej terapii farmakologicznej, przerwy w leczeniu, zmiany stosowanych leków, czynniki te w ocenie efektów zabiegów depilacyjnych nie zostały uwzględnione. Z obserwacji wynika, że u pacjentek, u których stosowano regularnie farmakoterapię, uzyskiwano lepsze efekty. Badanie efektów połączenia terapii farmakologicznej z terapią laserową wymaga dalszych obserwacji. Obecnie uważa się, że laserowa depilacja u pacjentek z objawami hirsutyzmu powinna być prowadzona równocześnie z terapią farmakologiczną. Farmakoterapia bez laseroterapii nie zapewni pacjentce szybkiej utraty niepożądanego owłosienia, z kolei laserowa depilacja nie będzie w pełni skuteczna bez leczenia farmakologicznego [3]. O zależnościach tych pacjentka powinna być poinformowana przed podjęciem terapii laserowej.

Zgłaszane różne rezultaty depilacji w poszczególnych partiach twarzy przez pacjentki, u których wykonano depilację na więcej niż jednej okolicy wskazuje, że na rezultaty zabiegu mogą mieć wpływ dodatkowe czynniki niezależne od czynników wywołujących objawy hirsutyzmu. Z obserwacji wynika, że najlepsze i najszybsze efekty uzyskuje się zazwyczaj w bocznych partiach twarzy oraz okolicach podbródka. Nieco gorsze na brodzie, a najgorsze na górnej wardze. Związane jest to prawdopodobnie z głębokością, na której usytuowane są mieszki włosowe. Nie obserwowano natomiast zależności efektu zabiegu od grubości włosa w tych okolicach. Przykładowo włosy na bokach twarzy, zarówno cienkie, jak i grube równie dobrze reagowały na terapię. Z zabiegów na okolicę wąsa, niezależnie od grubości posiadanych włosów, pacjentki były najmniej zadowolone. Poczynione obserwacje wymagają dalszego wyjaśnienia oraz badań. 

 Wyniki wskazują, że prawdopodobnie u większości pacjentek, u których przeprowadzano zabiegi w okolicy typowej dla owłosienia męskiego, takiej jak twarz, nie jest możliwe uzyskanie trwałych efektów na wysokim poziomie. W celu utrzymania zadowalających rezultatów w większości przypadków należy kontynuować terapię. Potwierdzeniem tej tezy jest ilość zabiegów i czas trwania terapii w tych grupach. Odpowiedź na pytanie: „czy przerwanie terapii, po osiągnięciu efektu na określonym poziomie, powoduje utrzymanie się tych rezultatów przez dłuższy czas?” – wymaga odrębnych badań. Uzyskane w tym projekcie wyniki są niejednoznaczne, sprawdzenie tej tezy wymaga przeprowadzenia znacznie większej ilości obserwacji.

 

Wnioski 

  • Trwały efekt laserowej ƒƒ depilacji zbędnego owłosienia jest zależny od okolicy ciała. ƒƒ
  • U kobiet mających włosy na twarzy prawdopodobieństwo uzyskania trwałego efektu jest mniejsze niż w innych okolicach. ƒƒ
  • Uzyskane na twarzy efekty można określić jako częściową, czasową redukcję owłosienia,spowolnienie wzrostu i zmniejszenie grubości włosa, poprawę wyglądu skóry. ƒƒ
  • Niepełne efekty terapii depilacji laserowej twarzy nie powodują braku satysfakcji z przeprowadzonych zabiegów u pacjentek, które kontynuują zabiegi.

 

Piśmiennictwo 

 1. Lipton M.G., Sherr L., Elford J., Rustin M.H., Clayton W.J.: Women living with facial hair: the psychological and behavioral burden. J Psychosom Res 2006, 6, 161-8.

2. Wilk M., Adamski Z.: Choroby włosów i owłosionej skóry głowy, [w:] Dermatologia dla kosmetologów. Adamski Z., Kaszuba A. (red.). Wydanie II, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2010.

3. Szpringer E.: Dermatologiczne konsekwencje hiperandrogenizmu u kobiet z PCOS. Leczenie zaburzeń funkcji jednostki włosowo-łojowej: hirsutyzmu. DermatolEstet 2009, 11, 79-81.

4. Rosenfild R.L.: Co każdy lekarz powinien wiedzieć o zespole policystycznych jajników. Dermatologia i kosmetologia praktyczna. 2008, 3, 10-7.

5. Styczyński P., Oblong J., Ahluwalia G.S.: Removal of unwanted facial hair, [w:] Cosmetic applications of laser and light – based system. Ahluwalia G.S. (ed). William Andrew Inc. 2009.

6. Prokopec M., Glosová L., Ubelaker D.H.: Change in hair pigmentation in children from birth to 5 years in a central european population (Longitudinal Study). Forensic Science Communication 2000, 2. 

7. Anderson R.R., Ross E.V.: Oddziaływanie promieniowania laserowego z tkanką biologiczną, [w:]. Laserowa chirurgia kosmetyczna. Fitzpatrick R.E., Goldman M.P. (red.). Urban & Partner, Wrocław 2004.

8. Choi M.C., Dover J.S., Dierickx C.D., Grossman M.: Laserowe usuwanie owłosienia, [w:] Lasery i światło. Goldberg D.J. (red.). Tom I, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2009.

9. Goldberg D.J.: Hair removal using light – based system, [w:] Cosmetic applications of laser and light – based system. Ahluwalia G.S. (ed.). William Andrew Inc. 2009.  10. Ko D., Lask G.P., Lowe N.J.: Hair removal, [w:] Laser in cutaneous and cosmetic surgery. Lask G.P., Lowe N.J. (ed). Churchill Livingstone 2000.

11. Olsen E.A.: Methods of hair removal. J Am Acad Dermatol 1999, 40, 143-55.

12. Sterry W., Paus R., Burgdorf W.: Dermatologia. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2009.

13. Anderson R.R., Parrish J.A.: Selective photothermolysis: Precise microsurgery by selective absorption of pulsed radiation. Science 1983, 220, 524-527.

14. Sawcer D., Lowe N.J.: Laser physics for clinicians, [w:] Laser in cutaneous and cosmetic surgery. Lask G.P., Lowe N.J. (ed). Churchill Livingstone 2000.

15. Wanner M.: Laser hair removal. Dermatol Ther 2005, 18, 209-216.

16. Sadick N.S., Weiss R.A., Shea C.R., Nagel H., Nicholson J., Pietro V.C.: Long – term photoepilation using a broad-spectrum intense pulsed light source. Arch Dermatol 2000, 136, 1336-40.

17. Toosi P., Sadighha A., Sharifian A., Razavi G.M.: A comparison study of the efficacy and side effects of different light sources in hair removal. Lasers Med Sci 2006, 21, 1-4.

18. Dierickx C.D., Grossman M.C., Farinelli W.A., Anderson R.R.: Permanent hair removal by normal mode ruby laser. Arch Dermatol 1998, 134, 837-42. 

19. Lévy J.L, Trelles M.A., de Ramecourt A.: Epilation with a long-pulse 1064nm Nd:YAG laser in facial hirsutism. J Cosmet Laser Ther 2001, 3, 175-9.

20. Loo W.J., Lanigan S.W.: Laser treatment improves quality of life of hirsute females. Clin Exp Dermatol 2002, 27, 439-41.

 

 

 

LASEROTERAPIA WYSOKOENERGETYCZNA W WYBRANYCH PROBLEMACH DERMATOLOGICZNYCH I KOSMETYCZNYCH -DOŚWIADCZENIA WŁASNE 

Otwórz pełną rozprawę doktorską

Streszczenie

Laseroterapia wysokoenergetyczna, jak rzadko która forma leczenia, stwarza ogromne możliwości oddziaływania na urodę i estetykę ciała. Lasery stwarzają możliwość skutecznego likwidowania zmian, które do niedawna nie były w gestii zainteresowania medycyny, a jednak z punktu widzenia pacjenta mogą stanowić istotny problem estetyczny. Wyrazem panujących trendów jest zastosowanie laserów wysokoenergetycznych w usuwaniu zbędnego owłosienia, niepożądanych tatuaży czy powierzchownych zmian naczyniowych skóry. 

Przedmiotem prezentowanej pracy była ocena efektywności i przydatności laseroterapii wysokoenergetycznej w wybranych problemach dermatologicznych i kosmetycznych,  bejmujących usuwanie tatuaży, usuwanie zmian naczyniowych skóry oraz depilację laserową. Badania zostały przeprowadzone w latach 2006 - 2009. Projekt składał się z trzech części i obejmował badanie efektywności i przydatności zabiegów: 

  1. usuwania tatuaży przy użyciu lasera Nd-Yag typu Q-Switched o długości fali 1064nm i 532nm oraz ocenę czynników mających wpływ na ich efekt. 
  2. usuwania wybranych zmian naczyniowych skóry przy pomocy lasera Nd-Yag KTP   długości fali 532nm oraz ocenę czynników mających wpływ na ich efekt. 
  3. depilacji wykonywanej za pomocą lasera Nd-Yag o długości fali 1064nm oraz ocenę czynników mających wpływ na jej efekt. 

W części pracy dotyczącej laserowego  suwania tatuaży do badań zakwalifikowano pacjentów, u których usuwano 84 tatuaże. Zgodnie z metodyką do zabiegów zostały zakwalifikowane osoby posiadające tatuaże w kolorze tuszu, który dobrze absorbuje energię emitowaną przez zastosowane urządzenie laserowe : w kolorze czarnym, w kolorze określonym jako szary (szaro-granatowy, szaro-niebieski lub grafitowy) oraz czerwonym i brązowym. Efekty przeprowadzonych zabiegów badano w grupach podzielonych ze względu na metodę wykonania tatuażu : amatorskie (41), profesjonalne (34), kosmetyczne (9). Wszystkie tatuaże kosmetyczne wykonane były na łuku brwiowym. Efekty usuwania tatuaży amatorskich i profesjonalnych badano w grupach podzielonych ze względu na kolor (czarne, szare i czerwone) oraz ilość zdeponowanego w tkance barwnika. Uwzględniając stopień wysycenia tkanki barwnikiem tatuaże zostały podzielone na dwie grupy : z wypełnieniami (wykonane sposobem wypełnienia powierzchni tkanki tuszem, uzyskiwane w wyniku wielokrotnego przejścia aparatem po powierzchni skóry) oraz bez wypełnień (wykonane metodą cieniowania, linii). Łącznie przeprowadzono 235 zabiegów, a ich efekty poddano analizie.

W części pracy dotyczącej laserowego usuwania zmian naczyniowych skóry do badań zakwalifikowano 116 pacjentów, u których usuwania zmiany o charakterze teleangiektazji, zlokalizowanych w okolicy twarzy (108), pajączków naczyniowych (spider nevi) (41) oraz cherry angioma (12). Ze względu na różny charakter analizowanych zmian, oraz zastosowanie różnej metody i parametrów fizycznych wiązki lasera uzyskane efekty analizowano w osobnych grupach. Efekty zabiegów analizowano również ze względu na lokalizacje zmian.
W części pracy dotyczącej depilacji laserowej do badań zakwalifikowano 152 osoby. Badaniom poddano efekty po wykonaniu 290 serii zabiegów laserowego usuwania włosów w różnych okolicach ciała. W sumie w czasie trwania badań zanalizowano efekty 1981 zabiegów. Analizy efektów zabiegów dokonano w grupach uwzględniających kolor włosa (włosy czarne, włosy brązowe, włosy brązowo-jasne) oraz okolicę ciała poddawaną zabiegowi. Ocenie podlegały czynniki, które mają wpływ na poziom zadowolenia pacjenta z przeprowadzonych zabiegów depilacji laserowej : redukcję owłosienia w stosunku do stanu przed zabiegami, czasową utratę włosów występującą pomiędzy zabiegami (związaną z opóźnieniem odrostu włosa, utrzymującym się przez okres zgodny z fazą telogenu), zmianę w grubości włosa, wystąpienie efektu wolniejszego wzrostu włosa. Ponadto oceniano estetykę skóry u pacjentów, u których wcześniej obserwowano zmiany skórne spowodowane stosowaniem nielaserowych metod depilacji. Badanie efektów długoterminowych przeprowadzono w grupie pacjentów, rok po zakończeniu przez nich terapii.
Ocena efektów zabiegów laserowego usuwania tatuaży oraz laserowego usuwania zmian naczyniowych skóry dokonywana była niezależnie przez pacjenta oraz osobę przeprowadzającą zabiegi na podstawie fotografii porównawczej przez zabiegami oraz podczas kolejnych wizyt. Oceny efektów depilacji dokonywał pacjent, na podstawie obserwacji własnych. Ponadto poddano analizie występowanie odczynów pozabiegowych, okres ich utrzymywania się oraz występowanie trwałych powikłań. 
Na podstawie uzyskanych wyników można wnioskować, że zabiegi z wykorzystaniem laserów wysokoenergetycznych w problemach dermatologicznych oraz kosmetycznych takich jak: niepożądane tatuaże, zbędne owłosienie, powierzchowne zmiany naczyniowe wykazały wysoką skuteczność. Zastosowana metodyka zabiegowa niesie minimalne ryzyko powikłań, a efekty uzależnione są od wielu czynników, ściśle powiązanych z charakterem usuwanych zmian. 

W przypadku zabiegów usuwania tatuaży, za pomocą lasera Nd-Yag typu Q-Switched 1064/532nm efekt zabiegu uzależniony jest od ilości barwnika zdeponowanego w skórze właściwej. Najlepsze efekty uzyskano w usuwaniu tatuaży amatorskich w kolorze szarym. Usunięcie tatuaży charakteryzujących się dużą ilością wprowadzonego barwnika, szczególnie tatuaży profesjonalnych w kolorze czarnym, wykonanych sposobem wypełnienia wymaga przeprowadzenia największej liczby zabiegów. W takich wypadkach końcowy efekt zabiegu można ocenić kilka lat po rozpoczęciu terapii. Prawdopodobnie nie w każdym wypadku możliwe jest całkowite usunięcie tuszu ze skóry. Dostosowanie odstępów pomiędzy zabiegami, zależnie od przebiegu procesu rozjaśniania tatuażu przyniosło zadawalające efekty. Zgodnie z przyjętą metodą, podczas dalszych etapów terapii, wydłużano okresy pomiędzy zabiegami (3-6 miesięcy). Uzyskiwany pomiędzy zabiegami efekt rozjaśnienia był wynikiem przebiegającego w tym okresie procesu utylizacji barwnika, przez naturalne procesy fagocytozy.
W przypadku zabiegów laserowego usuwania zmian naczyniowych skóry najlepsze efekty uzyskano w wyniku usuwania zmian typu angioma cherry. Podobne, zadawalające efekty terapii uzyskano podczas usuwania zmian typu spider nevi oraz teleangiektazje. Efekt terapii zmian typu teleangiektazje zależy od miejsca lokalizacji problemu. Najmniej korzystne efekty, charakteryzujące się również najmniejszą trwałością zabiegów, obserwowane były w okolicy skrzydełek nosa.
W zabiegach depilacji laserowej czynnikiem determinującym efektywność terapii jest kolor włosa oraz okolica ciała poddawana zabiegowi. Dostosowanie odstępów między zabiegami indywidualnie, zależnie od koloru włosa oraz depilowanej okolicy przyniosło zadawalające efekty. Najlepsze efekty uzyskiwane są w przypadku włosów czarnych. Nie w każdym przypadku można uzyskać trwały efekt depilacji. U kobiet posiadających włosy w okolicach typowych dla owłosienia męskiego (na twarzy) oraz u osób posiadających włosy jasne prawdopodobieństwo uzyskania efektu trwałego jest mniejsze. Niezależnie od koloru włosa, uzyskano poprawę w postaci zmniejszenia szybkości wzrostu włosa oraz jego grubości, jednak efekt ten najbardziej wyrażony oraz najszybciej uzyskiwany był w przypadku włosów czarnych. U osób, u których wcześniej obserwowano zmiany dermatologiczne spowodowane innymi nielaserowymi metodami usuwania niepożądanego owłosienia obserwowano poprawę estetyki skóry. 

Otwórz pełną rozprawę doktorską

Zastosowanie laserów w dermatologii i kosmetologii

dr Agata Mańkowska1, 2, prof. Wojciech Kasprzak 2

1, 2 Gabinet Lekarski SALUS-dr Kasprzak w Poznaniu

2 Wyższa Szkoła Edukacji i Terapii w Poznaniu

 

Lasery wysokoenergetyczne umożliwiają skuteczne likwidowanie zmian skórnych, które z punktu widzenia pacjenta mogą stanowić istotny problem estetyczny. Wyrazem panujących trendów jest zastosowanie laserów wysokoenergetycznych, np. w usuwaniu zbędnego owłosienia, niepożądanych tatuaży, powierzchownych zmian naczyniowych skóry czy przebarwień skórnych. Lasery stosowane są również w terapii mającej na celu opóźnienie oznak starzenia się skóry.

 

Jednocześnie stosowane metody muszą sprostać wymaganiom współczesnego życia. Pacjenci poszukują takich możliwości, które nie tylko są skuteczne, ale również nie powodują wyłączenia ich z życia codziennego, w tym również zawodowego.

 

Podstawy biofizyczne oddziaływania wiązki laserowej na skórę

W tkance znajduje się szereg substancji, które cechują się zdolnością pochłaniania energii o określonym zakresie długości fali. Określane są one jako chromofory (fotoakceptory). Do głównych chromoforów (fotoakceptorów) skóry należą woda, hemoglobina, melanina czy białka. Melanina znajdująca się w naskórku i włosie pochłania energię w szerokim zakresie długości fal (400-1200 nm). Bardzo dobra absorpcja promieniowania przez hemoglobinę zachodzi przy długości fali: 418, 542 i 577 nm. Woda oraz tkanki bogate w wodę dobrze pochłaniają promieniowanie poniżej 500 nm oraz powyżej 1200 nm.
W przypadku niektórych form terapii, np. depilacji laserowej, szczególne znaczenie ma również dostarczenie wymaganej dawki energii na określoną głębokość w skórze. Dla długości fali w zakresach 500-1200 nm (tzw. okno terapeutyczne) energia szczególnie głęboko penetruje tkanki (3, 5, 11, 24).
Większość metod laserowych stosowanych w dermatologii oparta jest o zjawisko selektywnej fototermolizy (SP, selective photothermolisis). W uproszczeniu można przedstawić, że istotą terapii prowadzonej zgodnie z teorią selektywnej fototermolizy jest wywołanie urazu termicznego w strukturach docelowych w obszarze określonym co do lokalizacji i wielkości. Zastosowanie metody opartej na tym zjawisku zmniejsza ryzyko powikłań i innych reakcji niepożądanych, ponieważ ogrzanie sąsiednich tkanek zmniejszone jest do minimum.
Kiedy energia zostaje dostarczona do tkanki, dochodzi do uszkodzenia struktury docelowej. Zależnie od długości fali, czasu trwania impulsu oraz gęstości energii w tkance dochodzi do termicznego uszkodzenia, koagulacji, odparowania (ablacji) czy fotorozerwania (6, 7).

 


Depilacja laserowa

W depilacji laserowej chromoforem docelowym, pochłaniającym selektywnie energię, jest melanina zawarta w mieszkach włosowych. Trwałe i całkowite uszkodzenie włosa następuje w wyniku zniszczenia wszystkich struktur odpowiedzialnych za jego wzrost i jest to możliwe, gdy włos naświetlany jest w fazie anangenowej (fazie wzrostu). Jeśli w wyniku dostarczonej energii nie nastąpi trwałe, całkowite uszkodzenie struktur odpowiedzialnych za wzrost, włos będzie przechodził w fazę telogenu (faza spoczynku włosa). Charakterystyczną cechą jest wypadanie włosów po zabiegu. Jednak jeśli nie zostaną zniszczone wszystkie struktury odpowiedzialne za wzrost włosa, odrośnie on ponownie. Tak więc efekt wypadania włosów po zabiegu nie jest jednoznaczny z trwałym efektem depilacji. Najlepszych rezultatów należy się spodziewać u pacjentów posiadających włosy ciemne, grube z niskim fototypem skóry (I-III wg Fitzpatricka). W celu uzyskania optymalnych efektów należy zastosować optymalny poziom energii, zdolny wywołać uszkodzenie termiczne struktur odpowiedzialnych za wzrost włosa. Włosy powinny być naświetlane w fazie anagenowej, a odstępy między zabiegami należy dostosować do faz wzrostu włosa. Nawet u osób posiadający włosy ciemne, grube o niskim fototypie skóry w celu uzyskania trwałych efektów należy przeprowadzić kilka zabiegów. U niektórych osób posiadających włosy o małej zawartości melaniny można nie uzyskać znaczącej i trwałej redukcji owłosienia. Również u kobiet posiadających włosy w okolicach typowych dla owłosienia męskiego takich jak np. twarz trudno osiągnąć trwały efekt. W celu utrzymania efektów na satysfakcjonującym dla pacjentki poziomie niezbędna jest kontynuacja terapii w odstępach dostosowanych do etapu terapii (4, 9, 12, 14, 17, 20, 23).
Do zabiegów depilacji stosuje się lasery emitujące fale o długości w przedziale 630-1200 nm. W tym zakresie fal energia jest szczególnie dobrze pochłaniana przez melaninę i wnika wystarczająca głęboko do skóry właściwej na głębokość, na której umieszczone są struktury włosa odpowiedzialne za jego wzrost (tab. 1).

 

Laserowe usuwanie tatuaży

Obecnie stosowane są dwie metody laserowego usuwania tatuaży, różniące się między sobą mechanizmem działania:

Metoda ablacyjna

Przeprowadzana jest najczęściej za pomocą lasera CO2. Powoduje on odparowanie (ablację) tkanki wraz z barwnikiem. Metoda umożliwia usunięcie tatuażu niezależnie od jego koloru. Jest to, jak dotychczas, jedyna skuteczna metoda całkowitego usunięcia tatuażu wielokolorowego. Usuwanie metodą ablacyjną wiąże się z ryzykiem bliznowacenia. Po zabiegu struktura tkanki ulega zmianie, powstają również odbarwienia w miejscu tatuażu.

Metoda nieablacyjna

Polega na selektywnym usuwaniu tuszu. Umożliwia usunięcie barwnika bez uszkadzania tkanki. Energia światła laserowego powoduje rozdrobnienie barwnika na drobne cząstki. Po zabiegu barwnik ulega częściowemu odparowaniu poprzez mikrouszkodzenie naskórka z wierzchnich warstw skóry oraz rozproszeniu w tkance. Pozostała ilość rozdrobnionego barwnika pomiędzy zabiegami podlega utylizacji poprzez naturalne procesy fagocytozy. Ponieważ tatuaże wykonane są w różnych kolorach, w celu ich usunięcia niezbędne jest zastosowanie długość fali, której energia jest dobrze pochłaniana przez barwnik.
W usuwaniu tatuaży stosuje się lasery emitujące impulsy rzędu nanosekund, określane jako Q-Switched.
Laser Nd-YAG (1064 nm) umożliwia usuwanie tatuaży w kolorze ciemnym takim, jak czarny, ciemnogranatowy czy grafitowy. Długości fali 532 nm umożliwia usuwanie barwników w kolorze czerwonym. Laser rubinowy potencjalnie stwarza także możliwość usuwania barwników w kolorze ciemnym, niebieskim oraz zielonym. Za pomocą lasera aleksandrytowego możliwe jest usuwanie tatuaży w kolorze ciemnym, ciemnoniebieskim oraz ciemnozielonym. Kolory takie jak biały, żółty, pomarańczowy wykazują niewielki procent absorpcji promieniowania w zakresie fal reprezentowanych przez ww. lasery. Dlatego istnieją trudności w usuwaniu barwników o tych kolorach (2, 7, 13, 15, 21, 22).
Usunięcie tatuaży charakteryzujących się dużą ilością wprowadzonego barwnika, szczególnie wykonanych sposobem wypełnienia, wymaga przeprowadzenia największej liczby zabiegów. Tatuaże amatorskie, wykonane wiele lat temu tzw. metodą amatorską, charakteryzują się zazwyczaj mniejszą ilością barwnika w tkance. Tego rodzaju tatuaże wymagają przeprowadzenia mniejszej liczby zabiegów w porównaniu z tatuażami wykonanymi współczesną metodą profesjonalną. Ze względu na stosowane odstępy między zabiegami (w końcowym etapie terapii 6-12 miesięcy) proces usuwania tatuaży ciemnych, wykonanych metodą wypełnień może trwać nawet kilka lat.

Fot. 1. Rezultaty usuwania nadmiernego owłosienia na twarzy:
a) przed zabiegiem, b) po zabiegu

 

Fot. 2. Rezultaty usuwania tatuażu: a) przed zabiegiem, b) po serii zabiegów

 

Fot. 3. Usuwanie tatuażu laserem typu Q-Switch

 

Rodzaj lasera Długość fali
laser rubinowy
(stosowany obecnie najrzadziej)
694 nm
laser diodowy 800-810 nm
(zależnie od zastosowanej diody)
laser aleksandrytowy 755 nm
laser Nd:YAG 1064 nm

Tab. 1. Urządzenia laserowe stosowane w celu usuwania nadmiernego owłosienia

 

Laser Długość fali
aleksandrytowy 755 nm
Nd:YAG KTP 1064/532 nm
rubinowy 694 nm

Tab. 2. Lasery pracujące w trybie Q-Switched stosowane do usuwania tatuaży

 

Fot. 4. Usuwanie zmian naczyniowych na nosie za pomocą lasera Nd:YAG:
a) przed zabiegiem, b) po zabiegu

 

Fot. 5. Usuwanie zmian naczyniowych typu teleangiektazje na policzkach za pomocą
lasera KTP:
a) przed zabiegiem, b) po jednym zabiegu

 


Laserowe usuwanie zmian naczyniowych

W leczeniu tych zmian chromatoforem docelowym jest hemoglobina (maksymalna absorpcja energii przy długościach 418 nm, 542 nm, 577 nm). Energia laserowa w tych zakresach charakteryzuje się płytką penetracją w głąb tkanki. Dlatego lasery emitujące promieniowanie mieszczące się w zakresie od około 500 do 600 nm zalecane są do usuwania powierzchownych zmian naczyniowych. W zakresie 800-1200 nm hemoglobina wykazuje mniejszy stopień absorpcji w porównaniu w ww. długościami fali. Ze względu na dobrą przenikalność tego zakresu fal w głąb skóry lasery o takich parametrach znajdują również zastosowane w terapii zmian naczyniowych. Są zalecane do usuwania zmian naczyniowych głębiej położonych w skórze właściwej (10, 16, 19).
Obecnie najbardziej popularnym laserem do usuwania powierzchownych zmian naczyniowych jestlaser KTP o długości fali 532 nm (fot. 4, 5). Ciepło wytworzone w obrębie hemoglobiny przenosi się na ścianę naczyń, wywołując ich koagulację. Efekt koagulacji naczynia jest widoczny natychmiastowo w postaci zbielenia miejsca naświetlania. W terapii zmian naczyniowych położonych głęboko w skórze właściwej i tkance podskórnej ww. lasery mogą być nieskuteczne. Laserami w przypadku leczenia tego typu zmian naczyniowych są lasery: aleksandrytowy 755 nm, lasery diodowe (800-810 nm), Nd-Yag 1064 nm oraz IPL, przy czym laser Nd-Yag o długości fali 1064 nm wykazuje największy stopień penetracji. Dla uzyskania optymalnych rezultatów stosuje się znacznie większe gęstości energii i dłuższy czas ekspozycji (czas impulsu). Wraz ze wzrostem wartości energii zwiększa się ryzyko powstawania objawów ubocznych, takich jak strupy, pęcherze, hipopigmentacja, hiperpigmentacja oraz bliznowacenie, ze względu na rozprzestrzeniające się ciepło w obrębie tkanek otaczających (16, 19).

 

Metody laserowe stosowane w odmładzaniu skóry

Metoda ablacyjna

Polega na odparowaniu wierzchnich warstw skóry oraz podgrzaniu warstw głębszych na całej powierzchni. W wyniku tego procesu dochodzi do usunięcia naskórka i obkurczenia włókien kolagenowych. Do zabiegów wykorzystywane są lasery o długości fal, których energia jest dobrze pochłaniana przez wodę, np. lasery CO2 oraz Er – Yag.

Metoda nieablacyjna

W stosowanych metodach dąży się do tego, aby warstwa naskórka pozostała nieuszkodzona. Poprawa w wyglądzie skóry następuje w wyniku wyrównania koloru skóry, rozjaśniania przebarwień oraz usunięcia drobnej sieci poszerzonych naczyń krwionośnych. Do zmian w strukturze skóry właściwej dochodzi w wyniku przegrzania włókien kolagenowych i stymulacji fibroblastów do tworzenia nowego kolagenu. Do zabiegów odmładzania skóry metodą nieablacyjną stosuje się m.in. lasery Nd-YAG i barwnikowe. W celu osiągnięcia przy pomocy metody nieablacyjnej optymalnych rezultatów należy przeprowadzić serię 3-5 zabiegów w odstępach 4-6-tygodniowych.

 

Zabiegi laserowe przeprowadzane metodą frakcyjną

Zabiegami cieszącymi się w ostatnich latach szczególnym zainteresowaniem są zabiegi laserowe przeprowadzane metodą frakcyjną. Metoda ta stosowana jest w oparciu o koncepcję określaną mianem fototermolizy frakcyjnej (FP – fractional phototermolysis). Fototermoliza frakcyjna (fractional z ang. „częściowy”) polega na tym, że laserem naświetla się tylko część skóry, a nie całą powierzchnię. W skórze właściwej wytwarza się mikroskopijne, nieprzylegające do siebie kolumny uszkodzeń termicznych, otoczonych przez obszar żywej, nieuszkodzonej tkanki. Proces gojenia przebiega znacznie szybciej, ponieważ część skóry uszkodzonej otoczona jest przez zdrową, nienaruszoną tkankę (1, 6, 8, 18).
Podobnie jak w tradycyjnych metodach fotoodmładzania skóry zabiegi laserowe metodą frakcyjną przeprowadzane są dwoma metodami.

Fot. 6. Odmładzanie skóry za pomocą lasera CO2 - metodą frakcyjną u pacjentki 
65-letniej: a) przed zabiegiem, b) rok po jednym zabiegu

Fot. 7. Korekta rozstępów skórnych za pomocą lasera CO2 - metoda frakcyjna:
a) przed zabiegiem, b) rok po dwóch zabiegach

Metody ablacyjne

Powodują odparowanie wierzchniej warstwy skóry w strefie mikroprzegrzania. Najpopularniejszymi laserami w tej metodzie są lasery CO2 oraz Er:YAG. Bezpośrednio po zabiegu skóra jest zaczerwieniona i obrzmiała. Po paru dniach następuje zbrązowienia naskórka, a następnie złuszczenie. Cały proces gojenia w obrębie skóry twarzy trwa około tygodnia.
Ablacyjna metoda frakcyjna znalazła zastosowanie nie tylko w procesie fotoodmładzania skóry. Stosowana jest również w:

− usuwaniu przebarwień,

− usuwaniu zmian potrądzikowych,

− korekcie rozstępów (fot. 6).

 

Metody nieablacyjne

Powodują jedynie przegrzanie skóry w obrębie kolumny. Po zabiegu skóra jest zaczerwieniona i obrzmiała, a naskórek zazwyczaj nieuszkodzony. Zabiegi metodą nieablacyjną nie powodują wyłączenia pacjenta z życia codziennego. W celu uzyskania optymalnych rezultatów zaleca się przeprowadzenie 3-5 zabiegów w odstępach 4-6 tygodni.

 

Aspekt ekonomiczny

Z punktu widzenia terapii laserowej stosowanej w dermatologii, kosmetologii czy medycynie estetycznej największy problem stanowi zakup odpowiedniego urządzenia. Przy obecnych możliwościach technicznych nie jest możliwe wyprodukowanie uniwersalnego systemu laserowego, który przydatny byłby w terapii wszystkich problemów estetycznych. Odmiennymi parametrami technicznymi musi dysponować laser do usuwania tatuaży, a odmiennymi do usuwania owłosienia czy zmian naczyniowych. Klinika czy gabinet zajmujący się problemami estetycznymi zazwyczaj dysponuje wieloma systemami laserowymi o odmiennych parametrach, które wykorzystywane są w terapii poszczególnych problemów. Pomimo że handlowcy czy producenci proponują często uniwersalne systemy, zazwyczaj takie rozwiązania w praktyce lekarskiej się nie sprawdzają.
Przed podjęciem decyzji o zakupie odpowiedniego urządzenia priorytetem jest dokładne rozpoznanie metody i systemów laserowych stosowanych w danej dziedzinie. Chociaż lasery w terapii problemów estetycznych stosowane są powszechnie w Polsce od lat dziewięćdziesiątych, wciąż niewiele jest w polskiej literaturze medycznej prac klinicznych dotyczących skuteczności poszczególnych metod. Niewątpliwie, najlepszym źródłem informacji, który pomoże nam zweryfikować ofertę przedstawioną przez handlowca, jest osoba mająca wieloletnie doświadczenia w danej dziedzinie oraz literatura medyczna.
Drugim ważnym aspektem, który należy brać pod uwagę przed wyborem danego urządzenia, jest wiarygodność i rzetelność firmy sprzedającej laser. Takie aspekty, jak koszty eksploatacji, dostępność serwisu oraz ewentualna dyspozycja urządzeniami zamiennymi na czas naprawy mają w praktyce ogromne znaczenie. Ceny urządzeń laserowych stosowane w danej metodzie są bardzo zróżnicowane – od 50 000 do 300 000 zł. Urządzenia różnią się parametrami technicznymi, stopniem zaawansowania technologicznego oraz komfortem użytkowania. Szczególnie w ostatnich dwóch latach obserwuje się w Polsce większą dostępność urządzeń sprowadzanych np. z Chin czy z Korei. Za takie urządzenia o podobnych parametrach technicznych można zapłacić taniej w porównaniu z urządzeniami firm renomowanych. Zakup takich urządzeń poprzez sprawdzone i rzetelne firmy pozwoli nam uniknąć zarówno prawnych, jak i technicznych pułapek.

 

Piśmiennictwo

1. Niwa A.B.M, Mello A.P, Torezan L.A., Osorio N.: Fractional photothermolisis for treatment of hypertrophic scars: clinical experience of eight cases. „Dermatologic Surgery”, 2009; 35, 773-778.

2. Alster T.S.: Q-switched alexandrite laser treatment (755nm) of professional and amateur tattoos. „J. Am. Acad. Dermatol.”, 1995; 33: 69-73.

3. Anderson R.R., Parrish J.A.: Selective photothermolysis: Precise microsurgery by selective absorption of pulsed radiation. „Science”, 1983; 220: 524-527.

4. Anderson R.R., Ross E.V.: Oddziaływanie promieniowania laserowego z tkanką biologiczną. [W:] Fitzpatrick R.E., Goldman M.P. (red.): Laserowa chirurgia Kosmetyczna. Urban&Partner, Wrocław, 2004.

5. Anderson R.R., Parrish J.A.: The optics of human skin. „J. Invest. Dermatol.”, 1981; 77: 13-19.

6. Bak H., Kim B.J., Lee W.J.: Treatment of striae distensae with fractional photothermolysis. „Dermatologic Surgery”, 2009, 35: 1215-1220.

7. Bernstein E.F.: Laser treatment of tattoos. „Clin. Dermatol.”, 2006; 24: 43-55.

8. Bodendorf O.B., Grunewald S., Wetzig T., Simon J.C.: Fractional laser skin therapy. „JDDG”, 2009, 7: 301-308.

9. Choi M.C., Dover J.S., Dierickx C.D., Grossman M.: Laserowe usuwanie owłosienia. [W:] D.J. Goldberg (red.): Laser i światło. Tom I. Elsevier Urban &Partner, Wrocław, 2009; 134-149.

10. Clark C., Cameron H., Moseley H., Ferguson J., Ibbotson S.H.: Treatment of superficial cutaneous vascular lesions: experience with the KTP 532nm laser. „Lasers Med. Sci.”, 2004; 19: 1-5.

11. Diamantopoulos C.: Bioenergetics and tissue optics. [W:] Baxter D.G. (red.): Therapeutic laser theory and practice. Churchill, Livingstone, 1999.

12. Dierickx C.D., Grossman M.C., Farinelli W.A., Anderson R.R.: Permanent hair removal by normal mode ruby laser. „Arch. Dermatol.”, 1998; 134: 837-42.

13. Ferguson J.E., Andrew S.M., Jones C.J.P., Auguston P.J.: The Q-switched neodymium: YAG laser and tattoo: a microscopic analysis of laser-tattoo interactions. „Br. J. Dermatol.”, 1997; 137:405-410.

14. Goldberg D.J.: Hair removal using light – based system. [W:] Ahluwalia G.S. (red.): Cosmetic applications of laser and light – based system. William Andrew Inc, 2009: 145-156.

15. Goldman L., Wilson R.G., Hornby P., Meyer R.G.: Radiation from a Q-switched ruby laser. Effect of repeated impacts of power output of 10 megawatts on a tattoo of man. „J. Invest. Dermatol.”, 1965; 44: 69-71.

16. Goldman M.P.: Optimal management of facial telangiectasia. „Am. J. Clin. Dermatol.”, 2004; 5: 423-34.

17. Henry J.: Hair removal in darker skin types using light-based devices. [W:] Ahluwalia G.S. (red.): Cosmetic applications of laser and light-based system. William Andrew Inc, 2009.

18. Jih M.H., Goldberg L.H., Kimyai-Asadi A.: Fototermoliza frakcyjna w leczeniu fotostarzenia skóry rąk. „Dermatologia i Kosmetologia”, 2008, 1: 15-18.

19. Kaszuba A., Halbina A.: Zmiany naczyniowe i ich leczenie z użyciem laserów. „Dermatol. Estet.”, 2008; 10: 278-282.

20. Ko D., Lask G.P., Lowe N.J.: Hair removal. [W:] Lask G.P., Lowe N.J. (red): Laser in cutaneous and cosmetic surgery. Churchill Livingstone, 2000: 125-130.

21. Lanigan S.W.: Lasery w dermatologii. Laserowe usuwanie tatuaży. Wyd. Czelaj, Lublin, 2005: 47-53.

22. Mariwalla K., Dover J.S.: The use of lasers for decorative tattoo removal. „Skin Therapy Lett”, 2006; 11: 8-11.

23. Olsen E.A.: Methods of hair removal. „J. Am. Acad. Dermatol.”, 1999; 40: 143-55, 111.

24. Stratigos A.J., Alora M.B., Urioste S., Dover J.S.: Cutaneous laser surgery. „Curr. Probl. Dermatol.”, 1998; 10: 15-17.

25. Styczyński P., Oblong J., Ahluwalia G.S.: Removal of Unwanted facial hair. [W:] Ahluwalia G.S.(red): Cosmetic applications of laser and light – based system. William Andrew Inc, 2009.